Παλαιοχριστιανική Βασιλική Ποδοχωρίου

Κατά την διάνοιξη αγροτικής οδού τον Ιούλιο του 1973 στην τοποθεσία Παλαιοκκλήσια, κοντά στην περιοχή Λεύκη της κοινότητας Ποδοχωρίου και σε απόσταση  100 μέτρων από την επαρχιακή οδό Ποδοχωρίου - Ακροποτάμου, ήλθαν στο φως τμήματα ενεπίγραφης επιτύμβιας πλάκας και αρχιτεκτονικά μέλη ως βάση κίονα, αμφικιονίσκος, κίονας και άλλο ένα τμήμα αμφικιονίσκου.

Το κείμενο της επιγραφής της επιτύμβιας πλάκας, το οποίο δεν μπορεί να διαβαστεί πλήρως γιατί λείπουν αρκετά τμήματά της, έχει ως εξής:

Ηρόδοτος [
νος εαυτώ κ[ αί τ]
ή συμβίω Δο[ μι]
τία και Γαΐω  κ[αί Μ]
άρκω  τ[οι]ς  τέκν [οις]
έζων  ε[κ] των ιζ[
ν εποίη[σ] ε[
ος πρε[ψ, ...
τις εποίη[
την στή[
ιδια Δομι[τία...                          
δότω θρεψ[

Οι εργασίες διάνοιξης της αγροτικής οδού διακόπηκαν αμέσως και μετά από λίγες ημέρες άρχισε ανασκαφική έρευνα. Η ανασκαφική έρευνα πραγματοποιήθηκε για δύο συνεχόμενες ανασκαφικές περιόδους, κατά τα έτη 1973 και 1974, με αποτέλεσμα την ανεύρεση μιας τρίκλιτης παλαιοχριστιανικής βασιλικής.

Η περιορισμένης έκτασης ανασκαφική έρευνα υποδεικνύει μια ελληνιστικού τύπου ξυλόστεγη τρίκλιτη δρομική βασιλική, χαρακτηριστικός  αρχιτεκτονικός τύπος εκκλησιαστικού κτιρίου διαμέσου του οποίου εκφράστηκε η χριστιανική θρησκεία στα πρώτα χρόνια  μετά την επικράτησή της.

Ο αρχιτεκτονικός τύπος αντιστοιχεί σε ορθογώνιο κτίριο που χωρίζεται κατά πλάτος σε ένα μεσαίο κλίτος και δύο ή περισσότερα στα πλάγια. Το μεσαίο κλίτος συνήθως πλατύτερο καταλήγει σε αψίδα που βλέπει στην ανατολή και εξέχει από τον κυρίως κορμό. Δικλινής στέγη καλύπτει το συνήθως υπερυψωμένο μεσαίο κλίτος και μονοκλινείς τα πλάγια, διαμορφώνοντας έτσι μια διάσπαση όγκων. Επιμήκης χώρος, ο νάρθηκας καταλαμβάνει την δυτική πλευρά, όπου και η κύρια είσοδος. Τετράπλευρη αυλή με στεγασμένες στοές, τοποθετημένη συνήθως στη δυτική πλευρά, το λεγόμενο αίθριο, και διάφορα προσκτίσματα για τις ειδικές λειτουργικές ανάγκες (βαπτιστήρια) συμπλήρωναν τον βασικό πυρήνα.

Η βασιλική του Ποδοχωρίου, που ανήκει στον συγκεκριμένο τύπο, συγκροτείται από το αίθριο, τον νάρθηκα, το κυρίως σώμα του ναού που χωρίζεται σε τρία κλίτη και την ημικυκλική αψίδα-κόγχη του Ιερού στα ανατολικά, η οποία εξέχει του ορθογώνιου σχήματος του ναού.

Από το αίθριο αποκαλύφθηκε μόνο η ανατολική στοά, η οποία επικοινωνούσε με τον νάρθηκα μέσω μιας σχετικά έκκεντρης θύρας. Ο νάρθηκας με εσωτερικό πλάτος 1,75 μ. επικοινωνεί με τον κυρίως ναό  μέσω τριών εισόδων, μία για κάθε κλίτος. Το μεσαίο κλίτος  με πλάτος 3,65 είναι σχεδόν διπλάσιο από τα πλάγια κλίτη, από τα οποία χωρίζεται με δύο κιονοστοιχίες από πέντε κίονες. Η κόγχη με διάμετρο 6,20 μ. έχει την κάτοψη ελαφρώς υπερυψωμένου κύκλου. Οι εσωτερικές διαστάσεις του ναού με τον νάρθηκα και χωρίς την κόγχη μετρούν 10,82 μήκος Χ 8,40 πλάτος.

Σπαράγματα κονιαμάτων με διάκοσμο, αλλά και μικρές γυάλινες ψηφίδες διάφορων χρωμάτων μαρτυρούν ψηφιδωτά και τοιχογραφικό εντοίχιο διάκοσμο.

Αξιόλογα ψηφιδωτά διακοσμούσαν και τα δάπεδα του ναού. Μέχρι στιγμής έχει αποκαλυφθεί το δάπεδο στον νάρθηκα, στο δυτικό τμήμα του κεντρικού κλίτους και τμήμα από το δάπεδο στο νότιο διαμέρισμα. Το ψηφιδωτό του νάρθηκα διαιρείται σε οκτώ διάχωρα που πλαισιώνονται από βαθμιδωτά τρίγωνα και κοσμούνται με ποικίλα θέματα: συνεχόμενο φολιδωτό θέμα, τετράγωνα που διαλύονται σε τρίγωνα, συμπλεκόμενα οκτάγωνα. Τρία διάχωρα σώθηκαν σχεδόν ακέραια, ενώ τα υπόλοιπα βρέθηκαν κατεστραμμένα με ίχνη καύσης.

Το υπόστρωμα του ψηφιδωτού ήταν κουρασάνι και είχε πάχος 0,20 μ.. Κάτω από το υπόστρωμα τα δύο νομίσματα που βρέθηκαν, το ένα κατεστραμμένο και το άλλο του Βαλεντιανού (375-392 μ.Χ.) καθορίζουν και το terminus post quem για την κατασκευή του ψηφιδωτού.

Μεταξύ των κυριοτέρων ευρημάτων είναι τμήματα διάτρητων θωρακίων, ιωνικό κιονόκρανο, η άνω απόληξη πεσσίσκου, που έχει  μορφή κουκουνάρας, κίονας διαστάσεων 1,90 χ 0,34 μ. πλήθος κεράμων, μισό τμήμα θωρακίου με ανάγλυφο σταυρό, που βρέθηκε στο χώρο του Ιερού του μικρού ναού και προφανώς χρησίμευε ως Αγία Τράπεζα, και η μαρμάρινη Αγία Τράπεζα της βασιλικής σπασμένη.

Η πιθανότερη αιτία καταστροφής υπήρξε η πυρκαγιά, γιατί όπως διαπιστώθηκε σε πολλά σημεία, όχι μόνο του ψηφιδωτού δαπέδου, αλλά και αλλού βρέθηκαν ίχνη πυρκαγιάς.

Συμπερασματικά στο κτίσμα διακρίνονται τρεις φάσεις:

Α' φάση:Η ίδρυση του ναού τοποθετείται στα τέλη του 4ου/αρχές 5ου αιώνα μ.Χ.

Β' φάση: Μια δεύτερη φάση παρουσιάζεται τον 6ο αιώνα. Η καταστροφή του ναού τοποθετείται  κατά πάσα πιθανότητα στα τέλη του 6ου και στις αρχές του 7ου αιώνα μ.Χ., ενώ τα έντονα ίχνη φωτιάς  ισχυροποιούν την άποψη ότι ο ναός καταστράφηκε  από πυρκαγιά.

Γ' φάση: Μετά την καταστροφή της βασιλικής, στο ανατολικό τμήμα  του κεντρικού κλίτους, μπροστά στη αψίδα της, κτίστηκε μικρό μονόκλιτο ναΰδριο, ενώ ο υπόλοιπος χώρο της βασιλικής χρησιμοποιήθηκε ως νεκροταφείο.

Το μικρό μονόκλιτο ναΰδριο εντός της βασιλικής

Η κοιλάδα που σχηματίζεται ανάμεσα στο Παγγαίο και το Σύμβολο ανήκε στην αρχαιότητα στην χώρα των Πιερέων και αποτελούσε το δυτικό όριο εξάπλωσης των αρχαίων θρακών.

Στην Ελληνιστική Εποχή η περιοχή μοιραζόταν ανάμεσα σε δύο σημαντικά αστικά κέντρα, την Αμφίπολη στα δυτικά και τους Φιλίππους στα ανατολικά.

Στην Ρωμαϊκή Εποχή η περιοχή του Ποδοχωρίου ανήκε πιθανότατα στην χώρα της ρωμαϊκής αποικίας των Φιλίππων. Οι Φίλιπποι  πρωτίστως και η Αμφίπολη δευτερευόντως κυριαρχούν ως κέντρα της νέας θρησκείας και γρήγορα κοσμούνται με μεγαλοπρεπείς ναούς. 

Την εξάρτηση της βασιλικής Ποδοχωρίου από την Αμφίπολη υποδηλώνει και η ομοιότητα της κάτοψης με την βασιλική Δ' της Αμφίπολης.

Οι εντοπισμένες μέχρι σήμερα παλαιοχριστιανικές βασιλικές στην περιοχή της Πιερίας κοιλάδας, βασιλική Ποδοχωρίου, βασιλική Κηπίων και βασιλική Ελευθερούπολης, καταλαμβάνουν τα δύο άκρα της, και από την άποψη αυτή παρουσιάζουν ενδιαφέρον, καθώς υποδηλώνουν την συνεχή χρήση της βασικής οδικής αρτηρίας που διέσχιζε από την αρχαιότητα την κοιλάδα, παρόλο που η διάσημη Εγνατία οδός που την παρέκαμπτε μετρούσε ήδη τέσσερις αιώνες ζωής. 

Βιβλιογραφία

1.Αραμπατζή Μ., Δαδάκη Σ. (2017). "Παλαιοχριστιανική Βασιλική Ποδοχωρίου". Πρακτικά 1ου Συνεδρίου Τοπικής Ιστορίας. Δήμος Παγγαίου. 304-315.

2. Αρχαιολογικό Δελτιον 29(1973-74): ΧΡΟΝΙΚΑ, 838-841.

Ποδοχώρι: 29 + 1 λόγοι που μένουμε, αγαπάμε και επενδύουμε στο χωριό μας

Γίνεται σήμερα μια απόπειρα καταγραφής 29  σημαντικών λόγων, που κάνουν το χωριό μας να ξεχωρίζει και που το καθιστούν έναν ιδανικό τόπο διαμονής, χαλάρωσης και επένδυσης (όχι κατ'  ανάγκη οικονομικής).
Φυσικά μπορούν να προστεθούν και  άλλοι λόγοι, ίσως όχι  μικρότερης σημασίας. Χρειάζονται πολλά να γίνουν ακόμη, αρκεί να το πιστέψουμε και να προσπαθήσουμε. 
Η παρακάτω καταγραφή είναι η αρχή. Η σειρά είναι τυχαία, αν και επιχειρήθηκε μια κάποια ομαδοποίηση και ιεράρχηση. Η λίστα αυτή αντανακλά την προσωπική μας γνώμη και πρέπει να θεωρηθεί σαν  ένα σύνολο,  λόγων και παραγόντων, με την δική του δυναμική. Προτάσεις για συμπλήρωση της λίστας δεκτές.

1ος  Το Ποδοχώρι είναι ένα πανέμορφο καταπράσινο  χωριό που απλώνεται στις πλαγιές της νοτιοδυτικής πλευράς του Παγγαίου, χτισμένο αρχικά πάνω σε δύο λόφους, που το διασχίζει ένα ρέμα -Λάκκος- κατάφυτο από πλατάνια λεύκες και καρυδιές. Βλέπει στην πιο εντυπωσιακή πλευρά του Παγγαίου, ενώ από τα σπίτια του πάνω χωριού  φαίνεται η θάλασσα και η κορυφή του Αγίου Όρους. Έχει ήπιους χειμώνες και δροσερά καλοκαίρια, χωρίς ομίχλες και δυνατούς αέρηδες.

2ος  Το χωριό μας έχει πλούσια ιστορία που χάνεται στα βάθη των αιώνων. Υπάρχουν αναφορές για ρωμαϊκές ανάγλυφες ενεπίγραφες (200 μ.χ.) μαρμάρινες πλάκες, η Παλαιοχριστιανική Ποδοχωρίου, η Τουρκοκρατία, η συμμετοχή των κατοίκων του στον Μακεδονικό Αγώνα, η τραγική δεύτερη βουλγάρικη κατοχή, η συμμετοχή στην Εθνική Αντίσταση 1941-1944, το ιδιωτικό γυμνάσιο, η καπνοκαλλιέργεια.

3ος  Για το χωριό μας έχουν γραφεί τέσσερα βιβλία: Η Λαογραφία Ποδογόριανης και Η ζωή Κουρμπάνι (Δ. Κοσλίδη), Του καπνό στου Ποδοχώρ' (Γ. Φιλίππου) και το Δοκίμιο για την Ιστορία της Ποδογόριανης (Κώτσιου Αδάμου).

4ος Το χωριό μας αναφέρεται σε 30 περίπου βιβλία και δημοσιεύσεις.

5ος  Στο Ποδοχώρι βρίσκονται δύο από τα συνολικά εικοσιπέντε πέτρινα γεφύρια, που υπάρχουν στα χωριά που περιβάλλουν το Παγγαίο.

6ος  Το χωριό μας είναι εκπαιδευτικό κέντρο της περιοχής, αφού σ΄ αυτό υπάρχουν Νηπιαγωγείο, Δημοτικό Σχολείο, Γυμνάσιο  και Λύκειο.

7ος  Είναι το μοναδικό χωριό της Δ.Ε, Ορφανού που 'έχει χαρακτηριστεί ως παραδοσιακός- ιστορικός οικισμός.

8ος  Υπάρχει ο προσφάτως ανακαινισμένος ιερός ναός Αγίου Γεωργίου, χτισμένος το 1847. Με το καμπαναριό να ολοκληρώνεται το 1882. Πανηγυρίζει στις 23 Απριλίου.

9ος  Στο χωριό μας υπάρχουν και λειτουργούν Φροντιστήριο Ξένων Γλωσσών, Φροντιστήρια Μέσης Εκπαίδευσης και Σχολή Χορού.

10ος  Από το χωρίο μας ξεκινούν τέσσερις  αχαρτογράφητες  και μη σηματοδοτημένες ορειβατικές και πεζοπορικές διαδρομές.

11ος   Nότια από το χωριό μας περνάει το ποτάμι Μαρμαράς, που είναι σταθερός προορισμός για την Πρωτομαγιά.

12ος  Ο Πολιτιστικός Σύλλογος  διοργανώνει κάθε χρόνο  στις 2 Γενάρη το έθιμο  Ποδάρκιασμα, την Κυριακή της Αποκριάς το κάψιμο των Ψύλλων (Ψύλλοι μ') και το καλοκαίρι τον ετήσιο χορό του( στη περιοχή Τσιρίφ) και την εκδήλωση για να τιμήσει  την τρίτη ηλικία (80 +).

13ος  Ο Πολιτιστικό Σύλλογος έχει Τμήμα παραδοσιακών χορών και την θεατρική Ομάδα "Κόκκινη κλωστή" με σημαντική και αξιόλογη δράση.

14ος Στην κοινότητα του χωριού λειτουργεί λαογραφικό Μουσείο.

15ος Στην χωριό μας στέκει ακόμη όρθιο το Οθωμανικό Λουτρό  ή Χαμάμ.

16ος  Στην πλατεία του χωριού υπάρχει αμφιθέτρο, όπου γίνονται διάφορες πολιτιστικές εκδηλώσεις

17ος  Στο χωριό μας ανάλογα με την εποχή μπορεί να βρει κανείς και να αγοράσει τοπικά προϊόντα όπως κρασί, τσίπουρο, λάδι, αμύγδαλα, μέλι, κρέας, γάλα, πατάτες, αυγά, λαχανικά, καλοκαιρινά φρούτα. Ενώ από τα διπλανά χωριά μπορεί να βρει φέτα και καρύδια.

18ος  Στον οικισμό του Κοκκινοχωρίου της κοινότητας Ποδοχωρίου, 3 χιλιόμετρα από το χωριό μας, λειτουργεί Δημοτικός Βρεφονηπιακός Σταθμός

19ος    Κάθε Τρίτη υπάρχει αγροτικός γιατρός για εξέταση ασθενών και συνταγογράφηση φαρμάκων, ενώ παράλληλα εδώ και πολλά χρόνια λειτουργεί ένα από τα πρώτα φαρμακεία της περιοχής

20ος  Σε απόσταση μόλις 15-20 χιλιόμετρα, μπορεί να βρει κανείς κοσμικές και απόμερες παραλίες σε ένα εύρος 20 περίπου χιλιομέτρων, από την παραλία Οφρυνίου μέχρι τα Λουτρά Ελευθερών.

21ος  Από το χωριό μας μπορεί να πάει κανείς σε 20 λεπτά στην Ελευθερούπολη, 40 λεπτά στην Καβάλα και σε 1 ώρα και 30 λεπτά στην Θεσσαλονίκη.

22ος  Το Ποδοχώρι βρίσκεται ανάμεσα σε δύο  σημαντικούς τουριστικούς προορισμούς: την Χαλκιδική-Άγιο Όρος και την Θάσο.

23ος Το Ποδοχώρι βρίσκεται σχετικά κοντά σε δυο καλοκαιρινά Φεστιβάλ: το Φεστιβάλ Φιλίππων και το Φεστιβάλ Αμφίπολης.

24ος Το Ποδοχωρι βρίσκεται σχετικά κοντά στον Αρχαιολογικό χώρο και το Μουσείο της Αμφίπολης, στον Αρχαιολογικό χώρο των Φιλίππων, στο Αρχαιολογικό Μουσείο και Μουσείο Καπνού στην Καβάλα και το Μουσείο Κέρινων Ομοιωμάτων του Θεόδωρου Κοκκινίδη  στα Κηπιά.

25ος  Σε απόσταση 6 χιλιομέτρων από το χωριό μας βρίσκεται το ορειβατικό μονοπάτι της Μεσορόπης και  η βάθρα του Ομβριού για κολύμπι.

26ος    Σε απόσταση 63 χιλιομέτρων (1 ώρα) βρίσκεται το σπήλαιο Αλιστράτης Σερρών και το φαράγγι του Αγγίτη, ενώ λίγο μακρύτερα η λίμνη Κερκίνη.

27ος Σε μόλις 30 χιλιόμετρα απόσταση (μίση ώρα) από το χωριό μας βρίσκονται τα Λουτρά Ελευθερών όπου κανείς μπορεί να απολαύσει ένα ζεστό ιαματικό λουτρό.

28ος   Στην περιοχή του Ποδοχωρίου έχουν την έδρα τους δύο πολύ γνωστά οινοποιεία. Το ένα εξ αυτών συμμετέχει στην εκδήλωση " Δρόμοι του Κρασιού Βορείου Ελλάδος" και είναι επισκέψιμο 2 φορές τον χρόνο (Μάιο και Νοέμβριο).

29ος Τέλος, υπάρχει το όρος Παγγαίο με την πλούσια ιστορία του. 

Χάλκινο βυζαντινό νόμισμα στο Ποδοχώρι

Χάλκινο βυζαντινό νόμισμα βρέθηκε 300 περίπου μέτρα δυτικά του οικισμού του Ποδοχωρίου, στην ευρύτερη περιοχή "Τσιομπλιακτσήδες" ή "Τσομλεκτσήδες" ή "Τσομλεκτσιλίκι"  (από την τούρκικη λέξη comlekcilik = αγγειοπλαστική) και παραδόθηκε στην Εφορεία Αρχαιοτήτων Καβάλας. 

Με επιστολή της η κα Πηνελόπη Μάλαμα, Αρχαιολόγος-Προϊσταμένη Τμήματος ΕΦΑ Καβάλας μας ενημέρωσε ότι το νόμισμα εξετάστηκε, ταυτοποιήθηκε και βρέθηκε ότι είναι Ανώνυμος φόλλις του αυτοκρατορα Κωνσταντίνου   Ι΄ Δούκα (1059-1067) Τύπος F.

Στον εμπροσθότυπο εικονίζεται  ένθρονος Χριστός 

και στον οπισθότυπο  η επιγραφή 

                                   ΙSXS

                                   bASILE

                                   bASIL (Ιησούς Χριστός Βασιλεύς Βασιλέως).

Μας ενημέρωσε επίσης ότι το νόμισμα βρέθηκε σε αρχαιολογικό χώρο γνωστό στην Εφορεία Αρχαιοτήτων Καβάλας.

Επιβεβαιώνεται για ακόμη μια φορά -με την εύρεση αυτού του χάλκινου νομίσματος- η ιστορική συνέχεια του χωριού μας και η αδιάλειπτη παρουσία του στον χρόνο και τον χώρο.

Ιερός Ναός Αγίου Γεωργίου

Ο Ιερός Ναός του Αγίου Γεωργίου είναι πέτρινος μεταβυζαντινός ναός του 1847, με τρία κλίτη (τρίκλιτη ξυλόστεγη βασιλική). Η χρονολογία ανέγερσης του, το 1847, είναι χαραγμένη στον νότιο εξωτερικό τοίχο, δίπλα από την πλαϊνή είσοδο του ναού. Ο ναός, λόγω της τότε Τουρκικής νομοθεσίας, είναι βυθισμένος από την βόρεια πλευρά 1,60 μέτρα, από την δυτική 1,20 μέτρα, από την ανατολική 1,00 μέτρα και από την νότια 0,35 μέτρα. Ο κυρίως ναός έχει περιμετρικά πέτρινο τοίχο, πάχους 1,20 μέτρων. Το εσωτερικό ύψος του ναού, στον κεντρικό κυλινδρικό θόλο του, φθάνει τα 10 μέτρα. Η δίκλινη κεραμοσκεπή του έχει αποτμήσεις στα αετώματα της ανατολικής και της δυτικής πλευράς. Η συνολική επιφάνεια του ναού είναι περίπου 400 τετραγωνικά μέτρα (15,10 Χ 26,85), και είναι ο μεγαλύτερος ναός της περιοχής. 

Είναι τρισυπόστατος ναός αφιερωμένος στον μεγαλομάρτυρα Άγιο Γεώργιο τον τροπαιοφόρο ( πανηγυρίζει 23 Απριλίου), τον Άγιο Αθανάσιο και τον Προφήτη Ηλίου. Το ξύλινο υψηλό τέμπλο του, μαζί με τον άμβωνα, έχουν κατασκευασθεί την δεκαετία του 1930, περίοδο οικονομικής άνθισης του χωριού, λόγω της μεγάλης παραγωγής καπνών ανατολικού τύπου. Στα δύο άκρα του τέμπλου υπήρχαν, αρχικώς και οι εσοχές με τα παρεκκλήσια του Αγίου Αθανασίου (βόρειο κλίτος) και του Προφήτη Ηλιου (νότιο κλίτος). (κλίτος: καθένα από μέρη (τρία ή πέντε) από τα οποία χωρίζεται κατά μήκος με κιονοστοιχίες ο κυρίως ναός στις βασιλικές). Οι εικόνες του τέμπλου είναι της λεγόμενης Γαλατσάνικης σχολής.  

Στην δυτική πλευρά, όπου είναι και η κυρία είσοδος, έχει προστεθεί, την τελευταία τεσσαρακονταετία, ο πρόναος, κεραμοσκεπή με τοιχοποιία από τούβλα. Υπάρχει ακόμη και γυναικωνίτης, ανακατασκευασμένος την δεκαετία του '50, πάνω από την δυτική είσοδο του κυρίως ναού.

Το πέτρινο κωδωνοστάσιό του, με δύο καμπάνες και έτος κατασκευής το 1882 (χαραγμένο στο μέσον της βόρειας πλευράς του), έχει ύψος 14 μέτρων και περίμετρο βάσης 3,50 Χ 3,50 μέτρα.